Planlama.Org - Şehir Plancılarının haber portalı

BKA`ların tanımı, amaçları, görev ve yapısal özellikleri

BKA’ların Tanımı, Amaçları, Görev ve Yapısal Özellikleri

BKA’lar, kuruldukları ülkelerin yönetsel yapıları ve içsel dinamiklerine göre farklı bakış açıları ile değerlendirildiğinden, literatürde amaç, görev, yönetim yapısı ve kavramsal olarak BKA’ların ne anlama geldikleri konularında birbirinden belirli ölçülerde ayrılan tanımlamalar geliştirilmiştir. Danson ve Whittam’a göre BKA, ekonomik kalkınmanın desteklenmesi için tasarlanmış merkezi ve yerel yönetimin dışında, bölgesel tabanlı, kamusal olarak finanse edilen, alan ve sektörel stratejileri fırsatların yaratılması için birleştiren kurumlardır (Akt: Erzi, 2005). EURADA’ya göre BKA’lar, bir bölgenin sektörel veya tüm kalkınma problemlerini belirleyen ve bu problemlere çeşitli şekillerde ve metodolojilerle çözüm bularak bu konularda projeler geliştiren organizasyonlardır (EURADA, 1999; Akt: Kayasü ve Yaşar, 2002). 8. Ulusal Kalkınma Planı’nda ise BKA’lar, sahip oldukları ortak niteliklerden hareketle “merkezi hükümetlerden bağımsız bir idari yapıda, sınırları çizilmiş bir bölgenin girişimcilik potansiyelini geliştirip canlandırmak ve böylece ekonomik kalkınmaya katkı sağlamak amacıyla kurulmuş ve faaliyetlerini kamunun veya özel sektörün finanse ettiği bir kuruluş” olarak tanımlanmakta ve “ekonomik kalkınmayı sağladıkları” vurgusu yapılmaktadır (DPT, 2000).

BKA’lar üzerine yapılan tanımlamaların belki de tek ortak noktası, bu ajansların belirli bir coğrafi alanın içsel (endogenous) kalkınmasına yönelik çalışmalar yapan birimler olduklarıdır (EURADA, 1999).

Amaçları…

DPT’ye (2000) göre, BKA’ların ana amacı; hizmetler vererek bölgedeki ekonomiyi canlandırmak, bölgenin girişimci potansiyelini geliştirmek, bölge halkının kalkınmaya katılımını ve kalkınmadan yararlanmasını sağlamak olmaktadır. Dış yatırımcıların bölgeye gelmesi için yapılan tanıtım ve teşvikler de yukarıdaki ana amacın sağlanması için kullanılan yöntemlerden bazılarıdır. EURADA ise BKA’ların en belirgin amacını, “bölgelerin potansiyelini ve sorunlarını göz önüne alarak geliştirdikleri politikayla, bölgedeki ekonomiyi canlandırmak ve bölge halkının gelişmeye katılımını ve gelişmeden yararlanmasını sağlamak” şeklinde tanımlamıştır. Bir başka deyişle BKA’ların amaçları, uzun dönemli bölgesel ekonomik kalkınma için uygun koşulların yaratılması gibi açılardan ekonomik, bölgenin çekiciliğini artırmak açısından çevresel, bölgenin sosyo-kültürel değerlerini geliştirilmesini sağlama gibi açılardan sosyal olarak sınıflandırılabilirler (EURADA, 1999; Akt: Aliyev ve Hasanoğlu, 2006). Hughes’e (1998) göre ise bir BKA’nın amaçları oldukça geniş kapsamlı olmalı ve bölgesel rekabet, bölgesel büyüme, KOBİ’lerin büyümesi ve bölge içi yatırım gibi konuları içermelidir. Bu amaçları gerçekleştirebilmek için bir BKA birden fazla, çevresel, gelişme, sanayi altyapısı, iş alanında danışmanlık yapma veya risk sermayesi gibi politik araçlara sahip olmalıdır (Akt: Kayasü ve Yaşar, 2002).

Ülkeden ülkeye değişen yapılanma modeli ve amaçlara sahip BKA’ların ortak bir çerçeveden bakıldığında yöneldikleri amaçlar; içsel büyüme yolunda bölgesel stratejilerin uygulanması, yerel ve bölgesel girişimciliğin desteklenmesi, bilginin etkinlikle aktarımı, yabancı sermayenin çekimi, altyapı hizmetlerinin güçlendirilmesi, sürdürülebilir gelişmenin sağlanması ve çevrenin korunması şeklinde özetlenebilir (Yılmaz ve diğ., 2007). Günümüzde bölgesel gelişmenin en önemli kurumsal aracı haline gelen BKA’lar, kuruluş şekilleri, yasal statüleri ve işlevleri bakımından farklılık gösterse de, hepsinin ortak amacı, temsil ettikleri bölgenin içsel potansiyellerini yerel aktörleri de sürece dahil ederek harekete geçirmek ve bu sürecin sonunda bölgesel ekonomiyi geliştirmek ve sosyal gelişmişlik düzeyini yükseltmektir (Can ve diğ., 2007).

 

Görevleri…

EURADA, BKA’ları faaliyetlerine göre 4 temel gruba ayırmaktadır. Bu guruplar:

1. Stratejik Ajanslar: Amaçları genel olarak bilgi alış-verişi oluşturmak, sektörel ve genel sosyo-ekonomik faktörler üzerinde araştırmalar yapmak, bölgenin hem ulusal hem de uluslar arası tanıtımını yapmak, KOBİ’lere destekleyici bilgiler vermek, bölgenin iç potansiyeli hakkında bilinç oluşturmaktır.

2. Genel Amaçlı Ajanslar: Temel amaçları sektörler arası ve bölgenin tüm sektörlerine yönelik kalkınma projeleri geliştirmektir. Stratejik ajansların gerçekleştirdiği bütün fonksiyonları söz konusu ajanslar da geçekleştirir. Bu nedenle iki ajans, bir organizasyonun altında bir bütün olarak çalışabilmektedir.

3. Sektörel Amaçlı Ajanslar: Belirli bir sektörü veya bölgenin belirli bir aktivitesini geliştirmek için kurulan ajanslardır.

4. Bölgenin iç çekiciliğini arttırmak adına kurulan ajanslardır.

Demirci ise (2003) BKA’ların temel varlık nedenlerini, bölgesel stratejileri uygulama, yerel ve bölgesel girişimciliği destekleme, alt yapı hizmetlerinin sunulmasına yardımcı olma, özel sektörün yakın geleceği için yerel-bölgesel çözümler araştırma ve bölgesel talepleri karşılayacak yeni ürün ve hizmet üretimi için finansal garantiler ve çözümler arama şeklinde özetlemektedir (Akt: Aliyev ve Hasanoğlu, 2006).

AB uyum sürecinde Türkiye planlama gündemine giren BKA’ların kuruluş kanununda belirtilen görev ve yetkileri ise özetle şu şekildedir:

·        Yerel yönetimlerin planlama çalışmalarına teknik destek sağlamak

·        Bölgesel plan ve programların uygulanmasını sağlayacak faaliyetlere ve projelere destek olmak, izlemek ve DPT’ye bildirmek

·        Bölgede kapasite geliştirilmesine destek olmak

·        Bölgede kamu kesimi, özel sektör ve sivil toplum kuruluşlarınca yürütülen projeleri izlemek

·        Kamu kesimi, özel sektör ve sivil toplum kuruluşları arasında işbirliğini geliştirmek

·        Bölge plan ve programlarına uygun olan kaynakları kullanmak ve kullandırmak

·        Bölge kaynak ve olanaklarını tespit etmek, sosyal gelişmeyi hızlandırmak ve rekabet gücünü arttırmaya yönelik araştırmaları desteklemek

·        Bölgenin iş ve yatırım imkanlarının ulusal ve uluslar arası tanıtımını yapmak

·        Bölgede yatırımcıları ruhsat ve izin işlemlerini takip ve koordine etmek

·        Küçük ve orta ölçekli girişimcileri çeşitli yollarla desteklemek

·        Türkiye’nin katıldığı uluslar arası programların tanıtımını yapmaktır (http://www.dpt.gov.tr/bgyu/kalkinmaajans/5449SayiliKanun.pdf).

 

Yapısal Özellikleri…

Avrupa Bölgesel Kalkınma Ajansları Birliği’ne (EURADA) üye yaklaşık 150 BKA olmasına rağmen, standart bir BKA modeli söz konusu değildir. Örneğin; ABD ve İngiltere gibi Anglo Sakson ülkelerde 1960’lı yıllardan beri BKA’lar, kamu-özel sektör birlikteliğine dayalı bir yapıda faaliyet gösterirken, Japonya ve Fransa gibi ülkelerde ise geri kalmış bölgelerin sadece ekonomik değil, sosyal sorunlarına da çözüm üreten kuruluşlar olarak bölgesel kalkınma sürecinde başrolü oynamaktadırlar (Can ve diğ., 2007).

Ajansların çoğu ulusal ve bölgesel hükümetler tarafından yönetilen, kamu ile kuvvetli ilişkileri olan ve çoğu kere kamu yetkileri kullanabilen kuruluşlardır. Bunlardan bir kısmı “Zayıf Ajanslar” olarak da nitelendirilebilecek küçük teşkilatlardır ve amaçları genellikle sadece bölgeye dışarıdan yatırımlar çekmektir. Bunun için bilgi bankaları, enformasyon hizmetleri tesis etmekte, dış ülkelerle temas kurmak için yurt dışında ofisler kurdukları gibi, etkinliklerini arttırmak için kendi ülkelerinin başkentlerinde ve/veya AB nezdinde de ofisler açmaktadırlar. Diğerleri ise “Kuvvetli Ajanslar” olarak tanımlanabilecek ajanslardır. Bunlar bölge dışından yatırım çekme amacına ek olarak bölgesel ekonomi ve iş hayatının gelişmesine, bölgesel kentleşme ve çevrenin düzenlenmesine, eski sanayi arazilerinin geri kazandırılmasına, istihdamın arttırılması ve bunun için eğitim faaliyetlerinin geliştirilmesi gibi hizmetleri vermektedirler. Bu tür çok fonksiyonlu Ajanslar özellikle Organize Sanayi Bölgeleri, bilim parkları, iş merkezleri geliştirmekte, teknoloji transferlerini kolaylaştırmakta ve çeşitli konularda teknik danışmanlık hizmetleri vermektedirler.

Çeşitli ülkelerdeki Ajansların amaç ve işlevlerindeki çeşitlilik doğal olarak örgütlenme yapılarındaki farklılıkları beraberinde getirmektedir. Ajansların hemen hepsinin bir yönetim kurulu mevcuttur. Bu kurul ajansın politikalarını oluşturmak ve yürütmekle yükümlüdür. Yönetim kurulları bazı ülkelerde merkezi idare tarafından seçilmekte ve merkezi idareye karşı sorumlu olmaktadır. (örnek; TVA, WDA, SUDENE). Diğerleri ise yerel idare kuruluşlarıdır ve yönetim kurulları yerel idareler tarafından seçilmektedir (örnek; Alman ve İspanyol Ajansları). Yönetim kurulları genellikle harcamaları bakımından kamu idarelerine karşı sorumlu olmakta, politikaların oluşturulması ve uygulanmasında ise kuruluş kanun ve mevzuatları çerçevesinde serbest bırakılmaktadırlar (örnek; Singapur, Almanya, İskoçya). Yönetim kurullarında, çoğu durumda özel kesim temsilcileri de yer almaktadır. Ajansların hepsi kamu kuruluşu niteliğindedir. Bunlardan bir kısmı üçüncü şahıslarla ilişkilerini özel hukuk çerçevesi içinde yürütmekte, buna karşılık kamu sektörü ile ilişkilerinde kamu kuruluşu hüviyetine bürünmektedirler. Bazı ajansların üçüncü şahıslara karşı kamu yetkileri kullandığı örneklere (Scottish Enterprise’ın (SE) kamulaştırma yetkisi gibi) de rastlanmaktadır (DPT, 2000).

Ekonomik kalkınma amacında başarılı olabilmek için bir BKA, bölgesindeki diğer aktörler ile yakın ilişkiler ve işbirliği kurmalıdır. Bir BKA’nın kendi bölgesi içinde kamu otoriteleri ve özel sektörle olan bağları, hem ajansın finanse edilmesi hem de işlevlerinin kalıcı ve sürekli gerçekleştirilebilmesi için önem taşımaktadır (EURADA, 1999; Akt: Kayasü ve Yaşar).

Bölgesel Kalkınma Ajanslarına sağlanan finansal kaynaklar EURADA’ya göre aşağıda belirtilen 4 ana başlıkta toplanabilmektedir.

1. Politik destek veren kurumlardan elde edilen doğrudan fonlar  

- Kaynak

2. Politik destek veren kurumlardan elde edilen dolaylı yardımlar  

- Mekan
- Donanım
- Personel

3. Hizmetlerden ve dışardan sağlanan gelirler

- KOBİ’lerin sermayelendirilmesine katılım
- KOBİ’lere sağlanan danışmanlık ve destek hizmetleri
- Gayrimenkul ve mülk yönetimi
- Yerel ve bölgesel yönetimlere sağlanan danışmanlık hizmetleri
- Eğitim ve seminer hizmetleri
- Yönetim görevleri
- Ticari görevler
- Yabancı yatırımcılara verilen hizmetler
- Sanayi geliştirme alanlarının ve endüstri bölgelerinin yönetimi
- Yayınlar

4. Uluslararası fonlar ve projeler

- Avrupa Birliği,
- Dünya Bankası, vb…

Ancak Payne ve Bennett (2003), 2000’li yıllara gelindiğinde çeşitli kamu kurumlarının yetki paylaşmaktaki isteksizlikleri sonucu kalkınma ajanslarının, esneklikten uzak, otoritesi olmayan, strateji üretip bunların uygulaması ile ilgilenmeyen atıl kurumlar haline geldiklerini ileri sürmektedirler (Akt: Filiztekin, A, 2008 ).

 

 

Bölgesel Kalkınma Ajanslarının Başarısını Etkileyen Faktörler

 

BKA’ların etkinliğini belirleyen faktörler EURADA’ya göre (1999) şöyle sıralanabilir:

İlk önemli faktör finansal kaynaklarla ilgilidir. Kaynakların varlığı planlama, yönetim ve uygulama aşamalarında BKA’ların etkinliğini belirler.

İkincisi ise personeldir. Vasıflı ve hünerli personelin varlığı BKA’ların etkinliğini artıran ikinci faktördür.

Üçüncü faktör meşruiyet ve yetkidir. Bu faktör, BKA’ların bölgelerinin meşru temsilcileri olmaları ve iş dünyasının desteğini almalarıyla ilgilidir. BKA’ların etkin olabilmeleri için tabandan tavana yerel ölçekte ve tavandan tabana merkezi yönetimlerce desteklenmesi gereklidir.

BKA’ların etkinliğini belirleyen dördüncü faktör ise üstlendikleri görevlerdir. Ajansların bölgesel ekonominin temelini oluşturan sektörlerle ilgili çalışmalar yapmaları gerekir.

Beşinci faktör bölgesel tutarlılıkla ilgilidir. Bölgede geçerli olan ortak hedeflerin BKA’lar tarafından benimsenmesi, böylece içinde bulundukları toplumun desteğini kazanması gereklidir (Akt: Aliyev ve Hasanoğlu, 2006).

Özetle, BKA’ların kapsamlı bir bölgesel gelişimi, içsel dinamiklerle tabandan tavana sağlayabilecek örgütlenme yapıları ve sorumluluk alanları ne kadar genişse, etkinlikleri de aynı oranda artmaktadır (Kayasü ve diğ., 2003).

Web design @GeNcDiNaMiK.com

Top Desktop version