Planlama.Org - Şehir Plancılarının haber portalı

Bölgesel Kalkınma Ajansları

Bölgesel Kalkınma Ajanslarının Ortaya Çıkışı ve Dünden Bugüne Gelişimi

TAKDİM…

Neredeyse 80 yıllık bir geçmişe dayanan ve bugünkü gibi Amerika Birleşik Devletleri (ABD) merkezli bir ekonomik kriz ortamında ilk örnekleri görülmeye başlayan Bölgesel Kalkınma Ajansları (BKA), bugün başta Amerika ve Avrupa kıtalarında olmak üzere dünyanın çeşitli ülkelerinde kurulan bir planlama aktörü olarak öne çıkmaktadır. Ülkemiz planlama gündemine ise Avrupa Birliği’ne uyum süreci ile birlikte taşınan BKA’ların 3.’sünün İstanbul’da kurulması, dikkatleri bu kente çekmiş ve yasal düzenlemeleri, yetki-uygulama alanı, altyapısal uyumu, temel amaç ve görevleri gibi konularda birçok tartışmayı da beraberinde getirmiştir.

Kapak. Avrupa’da çok merkezlilik ve üstün bölgeler

Konunun güncelliği, tartışılır ve yoğun bir şekilde eleştirel yaklaşımlara konu oluşu düşünüldüğünde, Planlama.Org ekibi olarak bu ayki dosya konumuzu “Bölgesel Kalkınma Ajansları ve Türkiye” olarak belirledik. Dosya konumuzun bu ilk bölümünde Bölgesel Kalkınma Ajanslarını, ilk ortaya çıktıkları yıllardan bugüne ve ağırlıklı olarak Avrupa Kıtası ülkeleri üzerinden irdeleyerek, ajansların amaç, görev ve yapısal özelliklerini birden çok kaynağa dayalı aktarmaya çalıştık ve söze ülkemizdeki en kapsamlı bölgesel kalkınma programı olan GAP’a da ilham kaynağı olmuş tarihteki ilk BKA örneği ile başladık… Dosyamızın diğer bölümlerinde buluşmak üzere…

Dosyayı yayına hazırlayan: Çare Olgun ÇALIŞKAN

 

BKA’ların ilk ortaya çıkışı

Resmi olarak ilk kuruldukları dönem 1950’li yılları işaret etse de, Bölgesel Kalkınma Ajansları’nın ilk ortaya çıkışı (fiili kuruluş tarihleri), günümüzden neredeyse 80 yıl öncesine, Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) yaşanan ve etkisi tüm dünyaya yayılan ekonomik kriz dönemine kadar uzanmaktadır. Tıpkı bugün olduğu gibi, 1929 yılında başta sanayide gelişmiş kentleri olmak üzere kırsal kesimi de derinden etkileyen dünya ekonomik krizi, etkisini daha çok Kuzey Amerika ve Avrupa coğrafyalarında göstermiş; yarattığı toplumsal çöküntünün yanında mekansal ve sektörel anlamda da tüm dünyayı etkilemiştir. Bu dönemde ortaya çıkan mekansal eşitsizlikler ve sektörel alanlardaki açmazlar, özellikle krizden etkilenen ülkelerde bölgesel programları gerekli hale getirmiştir. Nitekim Amerika’da 1929 ekonomik krizinden diğer bölgelere göre daha fazla etkilenen Tennessee Vadisi’nde 1933 yılında başlatılan bölgesel kalkınma programı, böyle bir gerekliliğin sonucu ve tarihte bilinen ilk BKA örneği olmuştur. Ağırlıklı olarak kırsal nüfus yapısına sahip 8 eyaletten oluşan bölgede, ekonomik kriz ile birlikte yoğun bir göç hareketi görülmüştür. Düzensiz su rejimiyle tarımsal üretimi olumsuz etkileyen Tennessee Irmağı, altyapısı yetersiz köy yerleşimlerinin fazlalığı, düşük okur-yazarlık oranı ve yeterli çalışma koşullarının olmayışı bölge halkını göçe iten diğer alt nedenler olarak öne çıkmaktadır (Dinler, 1994). Tennessee Valley Authority (TVA) adıyla kurulan bölgesel kalkınma idaresi, bölgede büyük baraj projelerini devreye sokarak düzensiz su rejiminin önüne geçmiş, elverişli hale gelen tarım alanları ve ürettiği elektrik enerjisi ile bölgeye sanayi yatırımlarını ve tarımsal işgücünü çekerek, bölge ekonomisini canlandırmış ve istenilen kalkınma hedefine ulaşabilmiştir (Dinler, 1994; Filiztekin, 2008). Üç etap halinde ve toplam 9 yılda tamamlanan bu önemli proje sayesinde Tennessee Vadisi hem yüksek verimliliğe sahip bir tarım bölgesi haline gelmiş hem de sahip olduğu ucuz enerjiye dayalı birçok sanayi kolu faaliyete geçmiştir. Günümüzdeyse bölge, ABD’nin en önemli tarım deneme merkezlerinden biri niteliğindedir (Şekil 1, Şekil 2).

 

 

 

Şekil 1. Tennessee Vadisi Bölgesi, ABD (http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAtva.jpg)

 

 

 

Şekil 2. Tennessee Vadisi Bölgesi’nde yapılan baraj ve enerji santralleri (http://www.irwinator.com/126/w544.jpg)

 

 

Dünya genelinde BKA gelişimİ

İkinci Dünya Savaşı’nın yıkıcı etkileri ve hızlı teknik/teknolojik gelişmeler sonucu, gelişmiş Batı ülkelerinde bölgelerarası farklılıklar daha da belirgin hale gelmiştir. Fransa’da Paris ve çevresinin, ülkenin geri kalan diğer bölgeleri toplamından daha büyük bir gelişme düzeyine ulaşması, İtalya’da kuzey/güney farklılaşmasının tamamen iki farklı dünya yaratacak düzeye erişmesi, İngiltere’de İskoçya ve Galler’de eski sanayi bölgelerinin çökmesi sonucu yeniden yapılanma ihtiyacının ortaya çıkması, bu ve diğer Avrupa ülkelerinde bölgesel kalkınmaya dönük politikaların ve mekanizmaların oluşturulmasına yol açmıştır. Bu dönemde, gelişmekte olan ülkelerde ise sosyal ve ekonomik farklılaşmalar nedeniyle bölgesel kalkınma konusunun gündeme geldiği ülke sınırlı sayıdadır. Brezilya’da 1959’da kurulan Kuzeydoğu Bölgesi Kalkınma Ajansı (SUDENE) bu örneklerden biridir.

BKA’ların dünya genelindeki gelişim sürecinde bir diğer önemli örnek, 2. Dünya Savaşı’nın yıkıcı etkisi sonrasında kuzeyi ile güneyi arasındaki gelişmişlik farkı çok önemli boyutlara erişen İtalya’da görülmüştür. Kuzey ve güney bölgelerinin gelişmişlik farklılıklarına bağlı yabancılaşmaya başlaması, dengesizliğin çözümünü gerekli kılmış ve İtalya Parlamentosunca 1950 yılında az gelişmiş Güney İtalya’nın kalkınması için “La Cassa Per İl Mezzogiorno” (Güney İtalya Sandığı) adı altında bir kalkınma ajansı kurulmuştur (Dinler, 1994). Altyapı geliştirme, sanayi gelişimi önlemleri ve hızlı sanayi gelişimi şeklinde tanımlanan 3 etap halinde uygulanan kalkınma programı ile Güney İtalya’da, sanayi ağırlıklı 12 bölgesel büyüme kutbu geliştirilerek bölgeler arası dengesizliğin önüne geçilmiştir (Şekil 3).

Şekil 3. Güney İtalya’da Geliştirilen Büyüme Kutupları ve Sanayi Bölgeleri (Dinler, 1994)

1950’li yıllara kadar ABD, Avusturya, Fransa, İrlanda ve Belçika’da kurulmaya başlanan BKA’lar; Güney İtalya örneğinde olduğu gibi 2. Dünya Savaşı’nın yıkıcı etkilerini silmek ve ekonomik kalkınmayı sağlamak amacıyla 1950’li ve 1960’lı yıllarda ağırlıklı olarak Avrupa ve Kuzey Amerika’da kurulmaya başlamıştır. Almanya, İngiltere, İtalya, Hollanda, İskoçya ve Galler’de 1960’lı ve 1970’li yıllarda, Yunanistan, İspanya, Danimarka ve Finlandiya’da ise 1980’li yıllarda kurulmaya başlanmıştır.

Avrupa’da ilk kez bölgesel gelişmişlik farklarının yüksek olduğu İtalya ve Birleşik Krallıkta ortaya çıkan ajanslar çok farklı yapılarda gelişmiştir. Birleşik Krallıkta BKA’lar merkezi hükümet tarafından kurulmuş ve buradan sağlanan finansal kaynaklar ile çalışmaya başlamışlardır. Daha sonra geliştirdikleri kimi varlıklar ile kısmen kendi kendilerini finanse edebilir hâle gelmişlerdir. Buna karşılık İtalya’da, koalisyon hükümetlerinin süreksizliği ve zayıf merkezi iktidarların etkisiz bölgesel politika anlayışlarına karşılık olarak Emilia Romagna bölgesinde 1973 yılında bölgenin büyüme amaçlı rekabetçi ekonomisini geliştirmek üzere bir ajans kurulmuştur. Avrupa’da ilk kurulan ajanslardan olan ve kuruluşları 1970’li yıllara dayanan İskoçya ve Galler Bölgesel Kalkınma Ajansları ise diğer kalkınma ajanslarının kurulmasında başarılı çalışmaları bakımından örnek olmuşlardır (Morgan, 1997; Akt: Erzi, 2005). Bu iki kalkınma ajansının örnek alınmasının nedenleri, alışılagelmiş kredi ve hibelerin ötesinde, kuruluşlara ortak olarak, özellikle küçük işletmelere danışma hizmetleri sağlayarak, araştırma ve geliştirme çabalarına destek vererek, tarım sektöründe toprağın verimini arttırıcı ve çevrenin korunmasına yönelik birçok yeni yöntem geliştirerek bölgelerinin gelişiminde önemli rol oynamış olmaları şeklinde özetlenebilir (Filiztekin, 2008).

1980 sonrası yeni dünya düzeni, mekanın algılanma biçimini değiştirmiş ve bu yeni mekansal kurgu içinde yerel kalkınma önem kazanırken, yerel odakların küresel sisteme eklemlenmesinde “bölgesel” ölçeğin önemi yeniden keşfedilmiştir (Ünsal, 2002). Bu dönemde Avrupa ve Avrupa Birliği tabanlı çalışmalarda bölge kavramı, ekonomik kalkınmanın sağlanabileceği ve bölgesel dengesizliklerin giderilebileceği en uygun politika ölçeği olarak kabul gördüğünden, BKA’ların önemi daha da artmıştır.

1990’lı yıllarda Avrupa Birliği’nin artan politik etkinliği ve rekabet edebilirliği arttırmaya yönelik bölgesel kalkınma fonlarını kullanıma sunması sayesinde, BKA’ların adedi ve yetkinlikleri hızlı bir artış göstermiş ve sadece Orta ve Doğu Avrupa ülkelerindeki BKA sayısı 150’ye ulaşmıştır. Bu dönemde Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Macaristan, Litvanya, Letonya, Polonya, Portekiz, Slovakya, İsveç ve Ukrayna gibi ülkelere BKA kurmaları Avrupa Birliği tarafından telkin edilmiş ve ajansların kuruluş aşamasında kendilerine finansman ve uzman desteği sağlanmıştır (Yılmaz ve diğ., 2007). Bu ajansları ortak bir platformda buluşturma ihtiyacıyla 1991 yılında Avrupa Bölgesel Kalkınma Ajansları Birliği (European Association of Development Agencies-EURADA) kurulmuş ve esas görevi (mevcut ortak amaçlarının dışında) AB’deki BKA’lar ile dünyadaki BKA’lar arasında ortak projeler yürüterek, AB adına danışmanlık hizmeti vermek olarak tanımlanmıştır (www.eurada.org; Akt: Erzi, 2005).

Türkiye için yeni bir kavram olmasına rağmen dünya geneline baktığımızda 1950’li yıllardan beri resmi olarak kurulmaya başlanmış olan Bölgesel Kalkınma Ajansları (BKA), etkin bir biçimde 40 yılı aşkın bir süredir Avrupa ve Amerika kıtalarındaki çeşitli ülke coğrafyalarında faaliyet göstermektedir (Ildırar, 2004 ve Yılmaz ve diğ., 2007).

İlk ortaya çıkışından bugüne BKA’ları gerektiren politikalar önce altyapı ve tarımın, ardından sanayinin (önce büyük ve kamu sektörü sanayi, sonra özel sektör ve küçük sanayi) ve bugün de hizmetler ve ileri teknoloji sanayinin desteklenmesine doğru bir değişim gösterirken, bölge ölçeği üzerindeki merkeziyetçi yönetim anlayışının yerini genel anlamda bölgesel-yerinden girişimciliğin aldığı görülmektedir. Bugün özellikle Avrupa Birliği oluşumu sonrası, ülkeler içinde belirgin “Bölgeler” en önemli birimler olarak ortaya çıkmıştır. Genel politika eğilimi ise bölgelerin ekonomik gelişme politikaları açısından gittikçe özerkleşmesi ve bölgelerin yabancı yatırımcıları bölgelerine çekmek amacıyla sağlıklı bir bölgelerarası kalkınma yarışına katılmaları doğrultusundadır. Bir bölgenin gelişmesinin, diğer bölgelerle rekabetçi bir yarışa girmesiyle mümkün olabileceği düşüncesine dayanan bu anlayış gereği, dünya genelindeki bütün bölgeler kendi kalkınma örgütlerini kurmaktadırlar (DPT, 2000).

 

BKA’ların Tanımı, Amaçları, Görev ve Yapısal Özellikleri

BKA’lar, kuruldukları ülkelerin yönetsel yapıları ve içsel dinamiklerine göre farklı bakış açıları ile değerlendirildiğinden, literatürde amaç, görev, yönetim yapısı ve kavramsal olarak BKA’ların ne anlama geldikleri konularında birbirinden belirli ölçülerde ayrılan tanımlamalar geliştirilmiştir. Danson ve Whittam’a göre BKA, ekonomik kalkınmanın desteklenmesi için tasarlanmış merkezi ve yerel yönetimin dışında, bölgesel tabanlı, kamusal olarak finanse edilen, alan ve sektörel stratejileri fırsatların yaratılması için birleştiren kurumlardır (Akt: Erzi, 2005). EURADA’ya göre BKA’lar, bir bölgenin sektörel veya tüm kalkınma problemlerini belirleyen ve bu problemlere çeşitli şekillerde ve metodolojilerle çözüm bularak bu konularda projeler geliştiren organizasyonlardır (EURADA, 1999; Akt: Kayasü ve Yaşar, 2002). 8. Ulusal Kalkınma Planı’nda ise BKA’lar, sahip oldukları ortak niteliklerden hareketle “merkezi hükümetlerden bağımsız bir idari yapıda, sınırları çizilmiş bir bölgenin girişimcilik potansiyelini geliştirip canlandırmak ve böylece ekonomik kalkınmaya katkı sağlamak amacıyla kurulmuş ve faaliyetlerini kamunun veya özel sektörün finanse ettiği bir kuruluş” olarak tanımlanmakta ve “ekonomik kalkınmayı sağladıkları” vurgusu yapılmaktadır (DPT, 2000).

BKA’lar üzerine yapılan tanımlamaların belki de tek ortak noktası, bu ajansların belirli bir coğrafi alanın içsel (endogenous) kalkınmasına yönelik çalışmalar yapan birimler olduklarıdır (EURADA, 1999).

 

Amaçları…

DPT’ye (2000) göre, BKA’ların ana amacı; hizmetler vererek bölgedeki ekonomiyi canlandırmak, bölgenin girişimci potansiyelini geliştirmek, bölge halkının kalkınmaya katılımını ve kalkınmadan yararlanmasını sağlamak olmaktadır. Dış yatırımcıların bölgeye gelmesi için yapılan tanıtım ve teşvikler de yukarıdaki ana amacın sağlanması için kullanılan yöntemlerden bazılarıdır. EURADA ise BKA’ların en belirgin amacını, “bölgelerin potansiyelini ve sorunlarını göz önüne alarak geliştirdikleri politikayla, bölgedeki ekonomiyi canlandırmak ve bölge halkının gelişmeye katılımını ve gelişmeden yararlanmasını sağlamak” şeklinde tanımlamıştır. Bir başka deyişle BKA’ların amaçları, uzun dönemli bölgesel ekonomik kalkınma için uygun koşulların yaratılması gibi açılardan ekonomik, bölgenin çekiciliğini artırmak açısından çevresel, bölgenin sosyo-kültürel değerlerini geliştirilmesini sağlama gibi açılardan sosyal olarak sınıflandırılabilirler (EURADA, 1999; Akt: Aliyev ve Hasanoğlu, 2006). Hughes’e (1998) göre ise bir BKA’nın amaçları oldukça geniş kapsamlı olmalı ve bölgesel rekabet, bölgesel büyüme, KOBİ’lerin büyümesi ve bölge içi yatırım gibi konuları içermelidir. Bu amaçları gerçekleştirebilmek için bir BKA birden fazla, çevresel, gelişme, sanayi altyapısı, iş alanında danışmanlık yapma veya risk sermayesi gibi politik araçlara sahip olmalıdır (Akt: Kayasü ve Yaşar, 2002).

Ülkeden ülkeye değişen yapılanma modeli ve amaçlara sahip BKA’ların ortak bir çerçeveden bakıldığında yöneldikleri amaçlar; içsel büyüme yolunda bölgesel stratejilerin uygulanması, yerel ve bölgesel girişimciliğin desteklenmesi, bilginin etkinlikle aktarımı, yabancı sermayenin çekimi, altyapı hizmetlerinin güçlendirilmesi, sürdürülebilir gelişmenin sağlanması ve çevrenin korunması şeklinde özetlenebilir (Yılmaz ve diğ., 2007). Günümüzde bölgesel gelişmenin en önemli kurumsal aracı haline gelen BKA’lar, kuruluş şekilleri, yasal statüleri ve işlevleri bakımından farklılık gösterse de, hepsinin ortak amacı, temsil ettikleri bölgenin içsel potansiyellerini yerel aktörleri de sürece dahil ederek harekete geçirmek ve bu sürecin sonunda bölgesel ekonomiyi geliştirmek ve sosyal gelişmişlik düzeyini yükseltmektir (Can ve diğ., 2007).

 

Görevleri…

EURADA, BKA’ları faaliyetlerine göre 4 temel gruba ayırmaktadır. Bu guruplar:

1. Stratejik Ajanslar: Amaçları genel olarak bilgi alış-verişi oluşturmak, sektörel ve genel sosyo-ekonomik faktörler üzerinde araştırmalar yapmak, bölgenin hem ulusal hem de uluslar arası tanıtımını yapmak, KOBİ’lere destekleyici bilgiler vermek, bölgenin iç potansiyeli hakkında bilinç oluşturmaktır.

2. Genel Amaçlı Ajanslar: Temel amaçları sektörler arası ve bölgenin tüm sektörlerine yönelik kalkınma projeleri geliştirmektir. Stratejik ajansların gerçekleştirdiği bütün fonksiyonları söz konusu ajanslar da geçekleştirir. Bu nedenle iki ajans, bir organizasyonun altında bir bütün olarak çalışabilmektedir.

3. Sektörel Amaçlı Ajanslar: Belirli bir sektörü veya bölgenin belirli bir aktivitesini geliştirmek için kurulan ajanslardır.

4. Bölgenin iç çekiciliğini arttırmak adına kurulan ajanslardır.

Demirci ise (2003) BKA’ların temel varlık nedenlerini, bölgesel stratejileri uygulama, yerel ve bölgesel girişimciliği destekleme, alt yapı hizmetlerinin sunulmasına yardımcı olma, özel sektörün yakın geleceği için yerel-bölgesel çözümler araştırma ve bölgesel talepleri karşılayacak yeni ürün ve hizmet üretimi için finansal garantiler ve çözümler arama şeklinde özetlemektedir (Akt: Aliyev ve Hasanoğlu, 2006).

AB uyum sürecinde Türkiye planlama gündemine giren BKA’ların kuruluş kanununda belirtilen görev ve yetkileri ise özetle şu şekildedir:

·        Yerel yönetimlerin planlama çalışmalarına teknik destek sağlamak

·        Bölgesel plan ve programların uygulanmasını sağlayacak faaliyetlere ve projelere destek olmak, izlemek ve DPT’ye bildirmek

·        Bölgede kapasite geliştirilmesine destek olmak

·        Bölgede kamu kesimi, özel sektör ve sivil toplum kuruluşlarınca yürütülen projeleri izlemek

·        Kamu kesimi, özel sektör ve sivil toplum kuruluşları arasında işbirliğini geliştirmek

·        Bölge plan ve programlarına uygun olan kaynakları kullanmak ve kullandırmak

·        Bölge kaynak ve olanaklarını tespit etmek, sosyal gelişmeyi hızlandırmak ve rekabet gücünü arttırmaya yönelik araştırmaları desteklemek

·        Bölgenin iş ve yatırım imkanlarının ulusal ve uluslar arası tanıtımını yapmak

·        Bölgede yatırımcıları ruhsat ve izin işlemlerini takip ve koordine etmek

·        Küçük ve orta ölçekli girişimcileri çeşitli yollarla desteklemek

·        Türkiye’nin katıldığı uluslar arası programların tanıtımını yapmaktır (http://www.dpt.gov.tr/bgyu/kalkinmaajans/5449SayiliKanun.pdf).

 

Yapısal Özellikleri…

Avrupa Bölgesel Kalkınma Ajansları Birliği’ne (EURADA) üye yaklaşık 150 BKA olmasına rağmen, standart bir BKA modeli söz konusu değildir. Örneğin; ABD ve İngiltere gibi Anglo Sakson ülkelerde 1960’lı yıllardan beri BKA’lar, kamu-özel sektör birlikteliğine dayalı bir yapıda faaliyet gösterirken, Japonya ve Fransa gibi ülkelerde ise geri kalmış bölgelerin sadece ekonomik değil, sosyal sorunlarına da çözüm üreten kuruluşlar olarak bölgesel kalkınma sürecinde başrolü oynamaktadırlar (Can ve diğ., 2007).

Ajansların çoğu ulusal ve bölgesel hükümetler tarafından yönetilen, kamu ile kuvvetli ilişkileri olan ve çoğu kere kamu yetkileri kullanabilen kuruluşlardır. Bunlardan bir kısmı “Zayıf Ajanslar” olarak da nitelendirilebilecek küçük teşkilatlardır ve amaçları genellikle sadece bölgeye dışarıdan yatırımlar çekmektir. Bunun için bilgi bankaları, enformasyon hizmetleri tesis etmekte, dış ülkelerle temas kurmak için yurt dışında ofisler kurdukları gibi, etkinliklerini arttırmak için kendi ülkelerinin başkentlerinde ve/veya AB nezdinde de ofisler açmaktadırlar. Diğerleri ise “Kuvvetli Ajanslar” olarak tanımlanabilecek ajanslardır. Bunlar bölge dışından yatırım çekme amacına ek olarak bölgesel ekonomi ve iş hayatının gelişmesine, bölgesel kentleşme ve çevrenin düzenlenmesine, eski sanayi arazilerinin geri kazandırılmasına, istihdamın arttırılması ve bunun için eğitim faaliyetlerinin geliştirilmesi gibi hizmetleri vermektedirler. Bu tür çok fonksiyonlu Ajanslar özellikle Organize Sanayi Bölgeleri, bilim parkları, iş merkezleri geliştirmekte, teknoloji transferlerini kolaylaştırmakta ve çeşitli konularda teknik danışmanlık hizmetleri vermektedirler.

Çeşitli ülkelerdeki Ajansların amaç ve işlevlerindeki çeşitlilik doğal olarak örgütlenme yapılarındaki farklılıkları beraberinde getirmektedir. Ajansların hemen hepsinin bir yönetim kurulu mevcuttur. Bu kurul ajansın politikalarını oluşturmak ve yürütmekle yükümlüdür. Yönetim kurulları bazı ülkelerde merkezi idare tarafından seçilmekte ve merkezi idareye karşı sorumlu olmaktadır. (örnek; TVA, WDA, SUDENE). Diğerleri ise yerel idare kuruluşlarıdır ve yönetim kurulları yerel idareler tarafından seçilmektedir (örnek; Alman ve İspanyol Ajansları). Yönetim kurulları genellikle harcamaları bakımından kamu idarelerine karşı sorumlu olmakta, politikaların oluşturulması ve uygulanmasında ise kuruluş kanun ve mevzuatları çerçevesinde serbest bırakılmaktadırlar (örnek; Singapur, Almanya, İskoçya). Yönetim kurullarında, çoğu durumda özel kesim temsilcileri de yer almaktadır. Ajansların hepsi kamu kuruluşu niteliğindedir. Bunlardan bir kısmı üçüncü şahıslarla ilişkilerini özel hukuk çerçevesi içinde yürütmekte, buna karşılık kamu sektörü ile ilişkilerinde kamu kuruluşu hüviyetine bürünmektedirler. Bazı ajansların üçüncü şahıslara karşı kamu yetkileri kullandığı örneklere (Scottish Enterprise’ın (SE) kamulaştırma yetkisi gibi) de rastlanmaktadır (DPT, 2000).

Ekonomik kalkınma amacında başarılı olabilmek için bir BKA, bölgesindeki diğer aktörler ile yakın ilişkiler ve işbirliği kurmalıdır. Bir BKA’nın kendi bölgesi içinde kamu otoriteleri ve özel sektörle olan bağları, hem ajansın finanse edilmesi hem de işlevlerinin kalıcı ve sürekli gerçekleştirilebilmesi için önem taşımaktadır (EURADA, 1999; Akt: Kayasü ve Yaşar).

Bölgesel Kalkınma Ajanslarına sağlanan finansal kaynaklar EURADA’ya göre aşağıda belirtilen 4 ana başlıkta toplanabilmektedir.

1. Politik destek veren kurumlardan elde edilen doğrudan fonlar  

- Kaynak

2. Politik destek veren kurumlardan elde edilen dolaylı yardımlar  

- Mekan
- Donanım
- Personel

3. Hizmetlerden ve dışardan sağlanan gelirler

- KOBİ’lerin sermayelendirilmesine katılım
- KOBİ’lere sağlanan danışmanlık ve destek hizmetleri
- Gayrimenkul ve mülk yönetimi
- Yerel ve bölgesel yönetimlere sağlanan danışmanlık hizmetleri
- Eğitim ve seminer hizmetleri
- Yönetim görevleri
- Ticari görevler
- Yabancı yatırımcılara verilen hizmetler
- Sanayi geliştirme alanlarının ve endüstri bölgelerinin yönetimi
- Yayınlar

4. Uluslararası fonlar ve projeler

- Avrupa Birliği,
- Dünya Bankası, vb…

Ancak Payne ve Bennett (2003), 2000’li yıllara gelindiğinde çeşitli kamu kurumlarının yetki paylaşmaktaki isteksizlikleri sonucu kalkınma ajanslarının, esneklikten uzak, otoritesi olmayan, strateji üretip bunların uygulaması ile ilgilenmeyen atıl kurumlar haline geldiklerini ileri sürmektedirler (Akt: Filiztekin, A, 2008 ).

 

 

Bölgesel Kalkınma Ajanslarının Başarısını Etkileyen Faktörler

 

BKA’ların etkinliğini belirleyen faktörler EURADA’ya göre (1999) şöyle sıralanabilir:

İlk önemli faktör finansal kaynaklarla ilgilidir. Kaynakların varlığı planlama, yönetim ve uygulama aşamalarında BKA’ların etkinliğini belirler.

İkincisi ise personeldir. Vasıflı ve hünerli personelin varlığı BKA’ların etkinliğini artıran ikinci faktördür.

Üçüncü faktör meşruiyet ve yetkidir. Bu faktör, BKA’ların bölgelerinin meşru temsilcileri olmaları ve iş dünyasının desteğini almalarıyla ilgilidir. BKA’ların etkin olabilmeleri için tabandan tavana yerel ölçekte ve tavandan tabana merkezi yönetimlerce desteklenmesi gereklidir.

BKA’ların etkinliğini belirleyen dördüncü faktör ise üstlendikleri görevlerdir. Ajansların bölgesel ekonominin temelini oluşturan sektörlerle ilgili çalışmalar yapmaları gerekir.

Beşinci faktör bölgesel tutarlılıkla ilgilidir. Bölgede geçerli olan ortak hedeflerin BKA’lar tarafından benimsenmesi, böylece içinde bulundukları toplumun desteğini kazanması gereklidir (Akt: Aliyev ve Hasanoğlu, 2006).

Özetle, BKA’ların kapsamlı bir bölgesel gelişimi, içsel dinamiklerle tabandan tavana sağlayabilecek örgütlenme yapıları ve sorumluluk alanları ne kadar genişse, etkinlikleri de aynı oranda artmaktadır (Kayasü ve diğ., 2003).

 

 

KAYNAKLAR

(İnternet ortamındaki kaynaklar, yazım içinde belirtilmiştir…)

Aliyev, Z. ve Hasanoğlu, M., 2006. Avrupa Birliği ile Bütünleşme Sürecinde Türkiye’de Bölgesel Kalkınma Ajansları, Sayıştay Dergisi , Ocak-Mart-Sayı:60, s. 81-103.

Bal, E., 2007. Küresel Rekabette Yeni Yerel Duraklar: Kalkınma Ajansları, 12. Ulusal Bölge Bilimi/Bölge Planlama Kongresi, İTÜ Mimarlık Fakültesi, İstanbul, 25-26 Ekim, s. 165-171.

Can, E.; Saylan, S. ve Köseoğlu, D., 2007. Türkiye ‘de Bölgesel Kalkınma Politikası Olarak Kalkınma Ajanslarının Rolü ve Önemi, 12. Ulusal Bölge Bilimi/Bölge Planlama Kongresi, İTÜ Mimarlık Fakültesi, İstanbul, 25-26 Ekim, s. 149-156.

Devlet Planlama Teşkilatı, 2000a. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001-2005) Bölgesel Gelişme Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara.

Devlet Planlama Teşkilatı, 2006b. Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007-2013) Bölgesel Gelişme Politikaları ve AB’ye Ekonomik Sosyal Uyum Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara.

Erzi, G., 2005. Yeni Bölgecilik Akımı ve Bölgesel Kalkınma Ajansları, 8. Kasım Dünya Şehircilik Günü 29. Kolokyumu Planlamada Yeni Politika ve Stratejiler Riskler ve Fırsatlar, İTÜ Mimarlık Fakültesi, İstanbul, 7-9 Kasım, s. 25-35.

EURADA, 1999, Creation, Development and Management of Regional Development Agencies, Does It Have To Be So Difficult?

 

Filiztekin, A., 2008. Türkiye’de Bölgesel Farklar ve Politikalar, TÜSİAD, İstanbul, Eylül, s. 97.

Ildırar, M., 2004. Bölgesel Kalkınma ve Gelişme Stratejileri, Nobel Basımevi, Ankara.

Kayasü, S.; Pınarcıoğlu, M.; Yaşar S.S., I.A. ve Dere, S., 2003. Yerel / Bölgesel Ekonomik Kalkınma ve Rekabet Gücünün Artırılması: Bölgesel Kalkınma Ajansları, İstanbul Ticaret Odası Yayınları, İstanbul.

Kayasü, S. ve Yaşar, S. S., 2002 Değişen Bölge Kavramı ve Bölgesel Ekonomik Kalkınma: Bölgesel Kalkınma Ajansları, 10. Ulusal Bölge Bilimi/Bölge Planlama Kongresi, İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, İstanbul, 17-18 Ekim, s. 69-80.

 

Ünsal, F., 2002. Avrupa Birliği ‘ne Katılma Sürecinde Bölgeselleşme ve Bölge Planlamada Yenilikçi Araçlar, 10. Ulusal Bölge Bilimi/Bölge Planlama Kongresi, İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, İstanbul, 17-18 Ekim, s. 61-68.

 

Yılmaz, S.; Dericioğlu, T.; Elliott, I.A. ve Özden, M.S., 2007. Kalkınma Birliklerinden Kalkınma Ajanlarına Yönelirken, 12. Ulusal Bölge Bilimi/Bölge Planlama Kongresi, İTÜ Mimarlık Fakültesi, İstanbul, 25-26 Ekim, s. 157-163.

Web design @GeNcDiNaMiK.com

Top Desktop version